Voetbalstad Berlijn (3): Cultclub 1. FC Union Berlin, de voetbaltrots van Oost-Berlijn

Wanneer het op voetbalclubs aankomt, is Berlijn een van de vreemdste grootsteden van Europa. Zien we doorgaans dat er bij steden met meerdere clubs een duidelijke polarisatie plaatsvindt (of je bent voor AC Milan, of je bent voor Inter), in Berlijn ligt de situatie anders. Met dank aan het bizarre en heftige verleden van de stad, spelen de Berlijnse voetbalclubs Hertha BSC en 1. FC Union Berlin in centraal Berlijn eigenlijk maar een marginale rol. Maar eenmaal naar de randen van de stad, vind je het fanatisme voor de clubs overal in terug – en daarmee ook de oer-identiteit van de stad. Dit geldt bij uitstek voor het tweede team van Berlijn: 1. FC Union Berlin, cultclub uit het Oost-Berlijnse stadsdeel Köpenick.  

Is er nog verschil tussen Oost en West? Het is een vraag die ons tijdens tours maar wat vaak wordt gesteld. Natuurlijk is het antwoord op die vraag ´ja´. Maar om dat antwoord echt tot je door te laten dringen, is er tijd en ruimte nodig. Om de verschillen in het straatbeeld en mentaliteit te kunnen zien, moet je eigenlijk buiten de binnenste ring van Berlijn zijn. Juist in het diepe westen, en in het verre oosten van de stad openbaart zich de identiteit van het ´gescheiden´ Berlijn. Het gebied daartussen, meestal juist het deel van de stad dat je tijdens een stedentrip ervaart, valt veel meer te zien als het kloppend hart van het herenigde Berlijn.

Hier, in centrale stadsdelen als Mitte, Prenzlauer Berg en Kreuzberg, is de stad sinds de Val van de Muur  om het hardst veranderd. In deze contreien zijn weinig oer-Berlijners meer te vinden. ´Centraal Berlijn´ is internationaal, open, trendy, vol van culturen en subculturen. En dat uit zich ook in de voetbalvoorkeuren van de bevolking: de teams van ´buitenaf´ zijn hier opvallend populair. Wanneer je uit het Rijnland naar Berlijn bent getrokken, is de kans stukken groter dat je supporter van Borussia Dortmund of 1. FC Köln blijft dan ´overstapt´ naar het toch wat kleurloze team uit de hoofdstad zelf. Zoals er in sterk Turks getinte Kreuzberg meer fans van Besiktas of Galatasaray te vinden zijn dan van Hertha BSC.

Wanneer je dieper de stad in gaat, verschuift dit beeld aanzienlijk. Diep in Reinickendorf of Spandau (voormalig West-Berlijn) word je vreemd aangekeken als je tijdens een Hertha-match voor de tegenstander juicht. En diep in Köpenick of Oberschöneweide val je uit de toon als je hart niet slaat voor Union Berlin. De verschillen tussen oost en west zijn op voetbalgebied ruimschoots aanwezig, omdat het juist voetbalclubs zijn die zo rechtstreeks verbonden zijn met identiteit.  Maar – zoals zoveel in Berlijn – je moet er wat beter voor kijken.

Geur van braadworst

Waar die identiteit in zit? De trots, maar zeker ook: de alomtegenwoordigheid. In het diepe oosten, dat deel van Berlijn dat door velen het liefst wordt genegeerd, is Union overal. Maar de club is goud waard voor het aanzien van de wijk – en daarmee voor de identiteit van stadsdelen als Treptow, Köpenick en Schöneweide. Wie een wedstrijd van Union bezoekt, voelt direct wat een bezoeken van een voetbalwedstrijd zo speciaal kan maken. En tegelijkertijd: wat voor bijzondere vibe er juist ook in het diepe oosten, dat zo vaak tegen vooroordelen moet opboksen,  kan hangen.

Wat Union zo uniek maakt? Daar worden films over gemaakt en blogs en artikelen over volgeschreven. Zelfs Voetbal International schreef laatst een uitgebreid artikel over de club. Union was altijd de rebel onder de DDR-clubs. En dat is ze, nu in de 2. Bundesliga, nog altijd. Bij Union sta je met je neus op het veld, je voelt hier dat de club draait om zijn leden. Het zijn de fans die hier via een crowdfunding-actie enkele jaren geleden de nieuwste zittribune hebben gefinancierd. En het zijn de fans die ieder jaar vlak voor kerst in het stadion samenkomen, om massaal kerstliedjes te zingen. Wat St. Pauli is voor Hamburg, is Union voor Oost-Berlijn: een absolute cultclub, waar de essentie van voetbal zowel binnen en buiten het station naar voren komt,  voorzien van de geur van braadworst. Hier wordt voetbal nog altijd beleefd zoals het ooit bedoeld is.

Trots van Köpenick

Tijdens de weken dat ik dit jaar in stadsdeel Köpenick verbleef, speelde Union op top van zijn kunnen. Wekenlang op rij was er gewonnen. Een thuisoverwinning in speelronde 25 op 1. FC Nürnberg zou zelfs een unicum betekenen: de koppositie in de 2. Bundesliga, met nog maar negen wedstrijden te gaan. Ofwel: promotie naar de Bundesliga.

En de koppositie werd behaald, die koele maandagavond in maart. Na de 1-0 vlak voor tijd viel de spanning weg voor de spelers en fans: het gejuich en het ongeloof van de tribunes. Na het laatste fluitsignaal verscheen de competitiestand op het scorebord verscheen. Met tienduizenden vol ongeloof. Maar toen het besef ´bijna Bundesliga´ tot de duizenden in de Alte Försterei was doorgedrongen, volgde de ontlading. ´So´ne Scheiss, wir steigen auf!

Enkele maanden nadat het bekerduel bij Dortmund pas na penalty´s werd verloren, beleefde Union zijn finest hour. Helaas gleed de ploeg tijdens de volgende thuiswedstrijd pijnlijk onderuit tegen Erzgebirge Aue en bleken in de daaropvolgende uitwedstrijden topploegen Hannover ´96, VfB Stuttgart en Eintracht Braunschweig alsnog een maatje te groot. Resultaat: geen Bundesliga, maar nog altijd een verdienstelijke vierde plaats in de 2. Bundesliga. De beste prestatie ooit, sinds de promotie naar de 2. Bundesliga in 2009.

We zijn benieuwd of de stijgende lijn van de afgelopen jaren volgend seizoen nog verder wordt doorgezet. Mocht Berlijn ooit de beschikking hebben over twee Bundesliga-teams, en daarbij passende stadions, betekent dat namelijk ook dat de term ´Duitse voetbalhoofdstad´ ineens  stukken dichterbij komt; wellicht zelfs binnen handbereik. En dat zou voor het eerst zijn sinds het laatste kampioenschap van Hertha BSC, in 1931.