75 jaar Wannsee conferentie: Massamoord als ´logistieke operatie´

De omgeving van de Wannsee is een van de mooiste stukken van Berlijn. Gelegen in het groen, is de Großer Wannsee een schitterend meer. Wie er een dagje naar toegaat, ziet er, naast het klassieke Strandbad, vooral veel zeilboten en jachten. Al dan niet behorend tot de bewoners van de vele riante villa´s rondom het meer. In een van die landhuizen, de voormalige Villa Marlier, vond op 20 januari 1942, vandaag precies 75 jaar geleden, de Wannsee Conferentie plaats. Een vergadering van 15 nazi-kopstukken, waarin, in amper anderhalf uur tijd, de gruwelijkste ´logistieke operatie´ uit de geschiedenis in werking werd gesteld: de Holocaust.

Operatie Barbarossa

Oktober 1941. De eerste sneeuw is gevallen aan het oostfront. Overmoedig op weg naar Moskou, verslikt het Duitse leger zich tijdens operatie Barbarossa in het Russische leger – en in de ijskoude Sovjet-winter. De Tweede Wereldoorlog kent zijn kantelpunt. Hitler lijkt voor het eerst te beseffen dat zijn zo begeerde wereldheerschappij er vooralsnog niet in zit – zeker als in december ´41 ook de Verenigde Staten zich in de oorlog gaan mengen. Als reactie richt hij zich, veel sterker dan voorheen, op zijn andere, reeds in Mein Kampf beschreven, doel: het uitroeien van het Joodse ras.

Massa-executies op joden zijn op dat moment al schering en inslag. Vanaf het binnenvallen van de Sovjet-Unie, juni 1941, worden er in de ´Ostgebiete´ op grote schaal Joden vermoord. Honderdduizenden Poolse en Russische Joden worden door SS-eenheden afgeslacht. Een voor een, met de kogel.

Massamoord op gehandicapten

Op een andere voor hen ongewenste bevolkingsgroep voeren de nazi´s zelfs al veel langer systematisch massamoorden uit: door vergassing en verstikking komen in Aktion T4 vanaf 1939 ruim 70.000 gehandicapten om het leven. Wel stopt Hitler het T4-programma in augustus 1941 tijdelijk, onder druk van de Katholieke kerk. De vergassingen gaan echter gewoon door: ze verhuizen nu naar de concentratiekampen (o.a. Auschwitz en Sachsenhausen).

Met name het ´herondekte´ gas Zyklon B blijkt doeltreffend als executiemethode, om op massale schaal gevangenen te vermoorden. Hitler geeft het bevel kamp Auschwitz uit te breiden en nieuwe kampen als Sobibor en Treblinka te bouwen. Vernietigingskampen, gebouwd rondom gaskamers.

Het is de architectuur van de Holocaust. Van ´verhuizing´ van de joden naar de ´Ostgebiete´ (of, zoals een eerder plan luidde: naar Madagascar) is dan geen sprake meer. Het gaat vanaf nu om het uitroeien van een ras, zo snel, effectief en economisch mogelijk.

Wannsee konfernz deelnemers

Jodenvraagstuk

Na instructies van Hitler en SS-leider Heinrich Himmler verstuurt Reinhard Heydrich, Obergruppenführer van de SS, de uitnodigingen voor een bijeenkomst in Berlijn, op 9 december 1941. Plaats van handeling: het zo idyllisch aan de Wannsee gelegen gastenverblijf van de SS.

Agendapunt: het door Hitler al lang en breed besloten ´Jodenvraagstuk´. De Führer zelf hoeft er dan ook niet bij te zijn, aan Heydrich de taak veertien hoge nazi-ambtenaren bij elkaar aan tafel te krijgen: hooggeplaatste vertegenwoordigers van de SS, de NSDAP en verschillende ministeries. Doel: het bespreken van de samenwerking bij de geplande deportatie en moord van de Europese joden – en hun neuzen voor deze ´logistieke operatie´ dezelfde kant op te krijgen.

Tweefrontenoorlog

In de turbulentie na 7 december 1941, de Japanse verrassingsaanval op Amerikaanse marinebasis Pearl Harbour, wordt de geplande Wannsee-conferentie in allerijl afgelast. Wanneer 20 januari 1942 tot nieuwe datum wordt gepland – ook in oorlogstijd is het soms kerstvakantie –  bevindt Hitler zich inmiddels ook al lang en breed in oorlog met die andere grootmacht: de Verenigde Staten.

Wannsee conferentie

De conferentie zelf duurt die koude januarimiddag nog geen anderhalf uur. Het is Heydrich die de vergadering vanaf het eerste moment domineert. Als ware het een begroting toont hij een vel met cijfers, netjes onder elkaar geplaatst: op Europees grondgebied bevinden zich ruim 11 miljoen joden. Hoe daar zo snel mogelijk vanaf te komen?  Woorden als ´massavernietiging´ en ´vermoorden´ neemt hij niet in de mond. Maar iedereen weet wat de geplande ´evacuatie´ van de joden inhoudt. En doet, soms zelfs aangeschoten van de cognac of slechte grappen tappend, zijn logistieke duit in het zakje.

Deportaties

Voorjaar 1942, wanneer het plan administratief is verankerd en logistieke plan is uitgerold, beginnen de deportaties van de Europese joden op massale schaal uitgevoerd te worden: alleen al in 1942 worden ruim 2,5 miljoen joden naar de vernietigingskampen afgevoerd. De Wannsee Conferentie is daarmee als een beginpunt te zien van de systematische, berekende, machinale volkerenmoord van de Nazi´s op meer dan zes miljoen joden. Het is juist dit zo doordachte en industriële karakter van de Holocaust – een genocide die als een logistieke operatie wordt beschouwd –  die haar extra gruwelijk maakt.

Verfilming

Het kille, bureaucratische, maar soms ook decadente en misplaatst jolige karakter van Wannsee Conferentie komt bij uitstek goed naar voren in de Duitse tv-film Die Wannseekonferenz uit 1984. Gebaseerd op de na de oorlog ontdekte notulen van de beruchte SS-functionaris Adolf Eichmann wordt hierin, met wat artistieke vrijheid in de dialogen, geprobeerd de meeting zo natuurgetrouw mogelijk na te spelen. Het resultaat is huiveringwekkend.

Een bezoekje aan het Haus der Wannsee-Konferenz zelf, inclusief expositie over de jodenvervolging binnen nazi-Duitsland, is dat ook. Wanneer je in de eetzaal bent waar de conferentie plaatsvond, de notulen in je opneemt en buiten door het raam het zo rustieke meer ziet liggen, weet je even niet meer waar je het moet zoeken. Zeker wanneer je, eenmaal buiten starend over het meer, nog eens beseft: dit is waar wij mensen toe in staat zijn.

En niet alleen toen.

Haus der Wannsee-Konferenz
Adres: Am Großen Wannsee 56-58
OV: Bushalte Haus der Wannsee-Konferenz (buslijn 114 vanaf S Wannsee)
Entree: gratis
Openingstijden: dagelijks 10:00 – 18:00 uur (let op: enkele feestdagen uitgezonderd)