Berlijn: Wereldwijde bron van inspiratie

Berlijn is een bron van inspiratie. We kunnen haast wel zeggen: een onuitputtelijke bron.  Ze gaat bovendien veel verder dan de stadsgrenzen zelf. Berlijn is universeel, een merk, een begrip –  misschien wel meer dan ooit tevoren. Maar waar staat dat begrip ´Berlijn´ eigenlijk voor? We zijn de wereld overgegaan om het voor u uit te vinden.

Vrijheidsgevoel

Berlijn is een stad die ademt. Die zo ruim is opgezet, dat het vrijwel nergens echt druk voelt. In deze ontspannen wereldstad heb je, zeker wanneer je enigszins de tijd hebt, het gevoel dat alles maar lijkt te kunnen en lijkt te mogen. Berlijn, vandaag de dag, staat haast synoniem voor vrijheid. De vrijheid die zo lang ontbrak.

berlijn-in-sao-pauloMaar waarom voelt de stad zo vrij? Waarom lijkt Berlijn soms de stad van de onbegrensde mogelijkheden? Het heeft allemaal direct te maken met het karakter van de stad. Het DNA, zogezegd. Dat is gevormd door de heftige recente historie. Daarover vertellen wij maar wat graag vol overgave tijdens onze tours en excursies.

Hoe we het ook wenden of keren, Berlijn is een begrip. Wereldwijd komen we op straat haar sporen tegen. Maar er is niet een Berlijn, er zijn er geen twee, zoals in de Koude Oorlog – er zijn er vele. Iedereen wil vandaag de dag Berliner zijn. Maar met wat voor Berlijnbeeld eigenlijk? Met die gedachte gaan we op zoek naar Berlijn. Maar dan buiten Berlijn. We komen vele plaatsen en gezichten tegen. Waarbij iedere ontmoeting wat zegt over het karakter van de stad.

Politieke lading

berlijn-in-wuppertalHet imago van Berlijn is in eigen land ambivalent. Natuurlijk is de hoofdstad al sinds jaar en dag het vrijzinnige toevluchtsoord voor iedereen die een broertje dood heeft aan Duitse Ordentlichkeit, maar wie in Zuid-Duitsland naar zijn mening over Berlijn gevraagd wordt, zal je eerder lachend dan juichend tegemoettreden.

Berlijn staat in vele delen van Duitsland juist bekend als het kneusje van de klas. Als die stad die het maar niet voor elkaar krijgt een luchthaven op de geplande datum af te leveren, een toestroom aan vluchtelingen op effectieve wijze te registreren of een voetbalteam van Europese allure af te leveren. Dat de Berliner Platz in het West-Duitse Wuppertal bekend staat als half afgetrapte no go area mag dan wellicht niet zo bedoeld zijn, het is op zijn minst treffend.

Duitsers zijn zich, in vergelijking met buitenstaanders, vele malen bewuster van Berlijns politieke lading. Zij weten dat de politiek van het herenigde Bundesland Berlin een abonnement heeft op falen, maar beseffen zich ook als weinig anderen dat Berlijn juist als Bundeshauptstadt een mondiale speler van betekenis is. Wie in Duitsland aan Berlijn denkt, ziet de stad vrijwel direct in zijn politieke beladenheid. Berlijn is niet alleen de stad waar het politieke, maar ook het symbolische hart van het land klopt. Hoofdstad van het Keizerrijk, hoofdstad van Nazi-Duitsland, hoofdstad van de Koude Oorlog.

Bundeshauptstadt Berlin

berlijn-in-bonnStraatnaam Berliner Freiheit in de voormalig West-Duitse hoofdstad, Bundesstadt Bonn refereert dan ook niet aan de creatieve vrijheid die het huidige Berlijn in de Lage Landen naamgever maakt van trendy ogende buurtkroegen, maar aan de volksopstand in de DDR op 17 juni 1953.

´Wir grüßen in dieser Stunde Berlin und die Landsleute jenseits des Eisernen Vorhangs´, sprak Bonn´s toenmalige burgemeester niet voor niets bij de officiële naamgevingsplechtigheden op 18 juni 1954. ´Diese Straße soll erneut verkünden, dass die Stadt Berlin, diese Insel in der Brandung, für uns auch der Leuchtturm ist in dem Ringen um die Einheit´. 

De brug over de Rijn, waaraan de Berliner Freiheit is gelegen, werd na zijn dood in 1963 (niet lang na Kennedy´s Berlijn- en Bonnbezoek) overigens al haast even symbolisch omgedoopt tot Kennedybrücke.

Berlijn in de wereld

berlijn-in-rome-3Het zijn symbolische lagen die in de rest van de wereld, begrijpelijk, een stuk minder bekend zijn. Maar wie aan Berlijn denkt, kan moeilijk om haar beladen historie heen: Berlijn als hoofdstad van Nazi-Duitsland, Berlijn als hoofdstad van de Koude Oorlog.

Zo is het subtiele, maar niet minder indrukwekkende Stolpersteine-project van de geboren Berlijnse kunstenaar Gunter Demnig, ter nagedachtenis aan slachtoffers van nazi-Duitsland, is inmiddels een Europees fenomeen.

En ook segmenten van de Berlijnse Muur zijn inmiddels over de hele wereld te vinden, al is het de vraag of voorbijgangers zich ook kunnen inleven in de impact en achtergronden van de Muur. Tegelijk: is dat in Berlijn zelf, aan Checkpoint Charlie of de East Side Gallery, ook niet vaak het geval? Over de ´authentieke´stukjes Muur die binnen en buiten Berlijn nog altijd in groten getale worden verkocht, zwijgen we het beste maar.

Curryworst in Zuid-Amerika

berlijn-in-sao-paulo-2Dan voelde het voelde voor mij toch een stuk curieuzer om onlangs in de Braziliaanse metropool Sao Paulo enkel op het hedendaagse imago van Berlijn te stuiten. Alsof het zware verleden niet bestaan heeft. Ik stuitte er niet alleen op een hippe kapsalon of – jawel – een ´Genuine German street food restaurant´, genoemd naar Europa´s hedendaagse hipsterparadijs (er was in Fast Berlin zelfs ´currywurst´te krijgen, met een stukken pittiger prijs dan smaak), maar ook een verrassende variant op de in het Berlijnse nachtleven zo populaire energie-ijsthee Club Mate.

Opmerkelijk, zo moge gezegd. Is het extract dat Club Mate zijn energieke effect meegeeft immers niet afkomstig van de in juist in Zuid-Amerika zo veelvuldig aanwezige matéplant? De oplossing: geef het drankje gewoon een creatieve Berlijnse verpakking mee, met een omweg via de jeitinho Brasileiro. 

Op het etiket prijken de woorden ´Maté, een Braziliaanse klassieker, werd opnieuw uitgevonden in Berlijn. Daarom nu: Baer-Mate´. Ze gaan vol trots vergezeld door een logo met een even fris heruitgevonden Berlijnse beer. Dat het drankje, duizenden kilometers dichter bij de bron, een stuk minder chemisch smaakt dan het Berlijnse ´origineel´ (en daarom ook meteen stukken beter), is bijzaak. In sommige gevallen gaat het om de illusie.

Maar het blijft apart. Om op tienduizend kilometer afstand van huis te zijn – en nog altijd een stukje Berlijn tegen te komen.

Tekst en beeld: Peter Bijl / Berlijn op Maat